Voor het oktobernummer van De Nieuwe Koers (DNK) heb ik een essay geschreven waarin ik op zoek ga naar de ideologische bronnen van de pioniers in de wereld van Artificial Intelligence (AI), Wat beweegt hen en wat is hun geloof. Je kan het artikel online lezen op de DNK-website of hieronder.
“Succesvolle mensen creëren bedrijven. Nog succesvollere creëren landen. De succesvolste creëren religies. Als je een religie wilt beginnen, is een bedrijf starten vaak de makkelijkste route.” Dit zijn niet de woorden van een wereldleider, maar van de jonge Sam Altman, CEO van OpenAI – het bedrijf achter ChatGPT – die hij in 2013 op zijn persoonlijke blog publiceerde. Altman was destijds directeur van een organisatie die start-ups begeleidde en kon natuurlijk niet bevroeden hoe profetisch zijn eigen woorden bleken te zijn. Anno 2025 krijgt kunstmatige intelligentie, vaak afgekort tot het Engelse AI, steeds vaker religieuze trekken en hebben de leiders van de bedrijven die AI ontwikkelen de status van cultheld of religieus leider. Maar waarom wordt AI verheven tot religie en wat geloven de kopstukken in de AI-wereld eigenlijk zelf?
De religie achter AI
Voor veel mensen staat de tool ChatGPT synoniem voor AI. Uit recent onderzoek blijkt dat ongeveer tien procent van de volwassen wereldbevolking het wekelijks gebruikt. Daaruit blijkt ook dat het gebruik verschuift: het gaat niet langer alleen om teksten schrijven, maar ook om advies bij levenskeuzes en een partner om mee te sparren. De top drie van het gebruik van AI-toepassingen, zoals uit ander onderzoek blijkt, is gezelschap en therapie, structuur aanbrengen in je leven en – als derde – het vinden van wat betekenis geeft aan het leven. Kortom, het gebruik van AI verandert: van een behulpzame tool naar een zoektocht van het vinden van een hoger doel. Het dringt door in gebieden die tot nu toe aan menselijke interactie waren voorbehouden.
Ook in de categorie spiritualiteit wordt AI vaak ingezet om antwoorden te vinden op de diepere vragen van het leven. Soms gaat het zelfs nog verder, zoals op de website www.chatwithgod.ai, die doet alsof God zelf aan het woord is en met je communiceert. Tot nu toe zien we vooral toepassingen waarin AI zich gedraagt als gesprekspartner en kun je het moeilijk religieus noemen. Het wordt spannender als je kijkt naar de stip die de grote AI-laboratoria op de horizon zetten. Die wordt vaak aangeduid met de term Artificial General Intelligence (AGI). Dit is een vorm van kunstmatige intelligentie die niet alleen één specifieke taak kan uitvoeren, maar in principe alles kan leren en doen wat mensen ook kunnen. Van redeneren en problemen oplossen tot creatief denken en sociale interactie. Met andere woorden, AGI zal net zo slim en veelzijdig worden als een mens.
Volgens de AI-ingenieurs in Silicon Valley zal het daar niet bij blijven en zal het zich verder ontwikkelen tot superintelligentie (ASI). Oftewel: iets wat vele malen intelligenter dan mensen zal zijn. Zo zou je, figuurlijk gesproken, machines kunnen krijgen met een IQ van 10.000. Tussen wetenschappers en andere AI-experts vinden momenteel verhitte discussies plaats hoe AGI en ASI gedefinieerd moeten worden, wanneer we dit kunnen bereiken en of het überhaupt mogelijk is. Volgens Karen Hao, schrijver van het recent verschenen boek Empire of AI, lijkt de ontwikkeling van AI erg op een religie, met als groot verschil dat de ontwikkelaars niet in een hogere macht geloven, maar in een god die ze zelf aan het scheppen zijn.
De AI-ontwikkeling lijkt steeds meer op een religie. De ontwikkelaars geloven alleen in een god die ze zelf aan het scheppen zijn
Peter Thiel, een bekende AI-investeerder en opiniemaker, vindt dat men bezig is een machinegod te ontwikkelen. Volgens hem is een van de voornaamste drijfveren hiervoor dat men op zoek is naar eeuwig leven. Sam Altman, de eerdergenoemde baas van OpenAI, claimt dat in het tijdperk van AGI er onbeperkte energie en intelligentie tot onze beschikking staat. Die zal ons helpen een einde te maken aan ziektes, het klimaatprobleem, en iedereen radicale overvloed bieden. Dit rooskleurige scenario klinkt volgens Elon Musk alsof de hemel op aarde is aangebroken. Maar er is ook een andere kant. Velen, onder wie Musk zelf, zijn veel pessimistischer over wat AI ons zal brengen. Deze AI-doomers geloven dat AI een destructieve uitwerking op de mensheid en de planeet zal hebben en zien het als een existentiële bedreiging. Eliezer Yudkowsky, bekend als AI-doemdenker, geeft zijn pessimisme treffend weer in de titel van zijn nieuwe boek: If Anyone Builds It, Everyone Dies. Volgens hem overleeft niemand de komst van superintelligentie; een apocalyptische visie, een hel op aarde.
Religies hebben vaak drie bouwstenen: een scheppingsverhaal, een boodschap van verlossing en een verwachting van de eindtijd. Het is niet moeilijk om te zien dat dit ook op AI kan worden toegepast. Het ontstaansverhaal van AI is terug te voeren tot 1950, toen de Engelse wiskundige Alan Turing zich afvroeg wat het zou betekenen als machines konden denken. De term kunstmatige intelligentie werd een aantal jaren later gemunt en de rest is geschiedenis. Het verlossings- en eindtijdnarratief is vooral merkbaar in de discussies rond AGI en ASI en het ontbreekt ook niet aan verlossers. Boegbeelden als Sam Altman, Demis Hassabis en Elon Musk worden door velen beschouwd als messiassen die de wereld komen redden. Daarbij komt onvermijdelijk de vraag naar voren wat hun diepste drijfveren zijn, welke idealen hen inspireren en welk toekomstbeeld zij voor mens en wereld schetsen.
De verlossers
Johan Cruijff had in Spanje de bijnaam El Salvador en werd door velen als een ware verlosser in de voetbalwereld gezien. Diezelfde verlossingsretoriek klinkt ook rond de boegbeelden van AI, die zich presenteren als visionairs die de mensheid vooruithelpen en er heilig van overtuigd zijn dat de wereld maakbaar en optimaliseerbaar is. Het dominante idee is dat mens en wereld informatiesystemen zijn, opgebouwd uit gegevens en patronen die door slimme AI uiteindelijk te herkennen en te leren zijn. Kort gezegd: wie over voldoende tijd, rekenkracht en algoritmes beschikt, kan uiteindelijk alles in mens en wereld ontdekken, voorspellen en verbeteren. De mens in zijn huidige vorm wordt als een beperkende factor beschouwd, omdat hij fysiek kwetsbaar, intellectueel beperkt en irrationeel is en niet het politiek vermogen heeft om complexe (wereld)problemen op te lossen. Het is daarom heel logisch om de mens te willen upgraden met behulp van slimme technologie. Veel AI-onderzoekers zien de combinatie van mens en machine, ook wel cyborg genoemd, als een volgende stap in de evolutie van de mens. Een sprekend voorbeeld is Neuralink, enkele jaren geleden opgericht door Elon Musk. Het bedrijf wil het menselijk brein koppelen aan AI, maar richt zich in eerste instantie op medische toepassingen, zoals het helpen van verlamde mensen om functies terug te krijgen die zij kwijtgeraakt zijn. Musk maakt er echter geen geheim van dat deze technologie ook gebruikt zal gaan worden om de menselijke ‘bandbreedte’ flink op te schroeven. Volgens hem is de communicatiesnelheid van mensen hooguit enkele tientallen bits per seconde en daarmee veel te traag om AI bij te benen. Neuralink moet die kloof dichten door de hersenen direct met computers te verbinden, zodat mens en machine beter kunnen samenwerken. De ideologie achter het verbeteren van de mens wordt ook wel transhumanisme genoemd, een term die in de jaren vijftig van de vorige eeuw populair werd. Dit ideeëngoed kan rekenen op veel aanhangers in de AI-bubbel.
Sociaal wetenschappers Timnit Gebru en Émile Torres hebben uitgebreid onderzoek gedaan naar de drijfveren en het wereldbeeld dat de AI-wereld voortstuwt. Ze vatten de uitkomsten samen in de (Engelse) afkorting TESCREAL, dat verwijst naar transhumanisme, extropianisme, singulariteitsgeloof, kosmisme, rationalisme, effectief altruïsme en langetermijndenken. Al deze stromingen draaien om het idee dat de mens met technologie radicaal verbeterd kan en moet worden, tot aan onsterfelijkheid en het koloniseren van de kosmos toe.
Het draait om het idee dat de mens met technologie radicaal verbeterd moet worden, tot aan onsterfelijkheid en het koloniseren van de kosmos toe
Rationaliteit staat centraal in het denken: emoties en tradities tellen minder mee, terwijl berekenen, optimaliseren en efficiënt beslissen juist worden gezien als de weg vooruit. Torres en Gebru benadrukken vooral ook de problematische kant van deze ideologie. Hun voornaamste kritiek is dat deze geworteld is in eugenetica: een inmiddels grotendeels in diskrediet geraakte pseudowetenschap die uitgaat van de erfelijkheid van zowel fysieke als mentale eigenschappen en die meende de menselijke populatie te kunnen ‘verbeteren’ via selectieve voortplanting en uitsluiting. Het najagen van dit idee kan leiden tot uitsluiting van mensen met een beperking, tot nieuwe vormen van ongelijkheid en tot het versterken van raciale en genderongelijkheid. Aanvullende kritiek is dat AI grotendeels getraind is op westerse data, waardoor er een impliciet westers wereldbeeld in AI aanwezig is. Hierdoor zouden er potentieel nieuwe vormen van AI-kolonialisme kunnen ontstaan. Verder wordt er ook op gewezen dat de focus op existentiële voor- en nadelen de aandacht kan afleiden van de urgente kortetermijnproblemen die AI veroorzaakt, zoals de grote impact op het milieu, desinformatie en het vergroten van maatschappelijke ongelijkheid. De AI-industrie reageert verschillend: sommige bedrijven benadrukken de risico’s om meer invloed en middelen te krijgen, andere bagatelliseren ze en wijzen vooral op nuttige toepassingen.
Theologisch perspectief
Wat mij vooral opvalt als ik door een theologische bril naar de ideologie achter AI kijk, is het reductionistische mensbeeld dat hieraan ten grondslag ligt. De mens en de wereld worden vooral gezien als computersoftware waar met behulp van AI een nieuwe, verbeterde versie van kan worden gemaakt. Het gevaar is dat dit reductionisme, versterkt door machtsconcentratie, de mens reduceert tot middel en zijn werkelijke waardigheid in het gedrang brengt. Het rijke bijbelse mensbeeld waarin de mens een complex, gelaagd, relationeel en emotioneel wezen is dat in zichzelf waardig is, biedt een troostrijk en broodnodig alternatief. Niet alleen voor christenen, dit is een mensbeeld dat vooral ook in het publieke discours gehoord mag worden. De Nederlandse filosoof Herman Dooyeweerd wees er al op dat het gevaarlijk is om de mens en de wereld vanuit slechts één aspect, zoals het technische, te benaderen. Juist de veelheid aan perspectieven doet recht aan onze werkelijkheid.
Het gebruik van AI confronteert ons met onszelf, het is een spiegel die ons voorhoudt wie we zijn als mens met al onze mooie en minder mooie kanten. Tegelijkertijd dwingt het ons om na te denken over wie we willen worden als mens. Hoe we met elkaar en met de wereld willen omgaan en om na te denken wat we waardevol vinden. Door de vermeende snelheid van de technologische ontwikkelingen verzuimen we vaak om te vertragen en het moedige ethische gesprek met elkaar hierover te voeren. Doordat we in een overgangsfase zitten waarin AI nog niet geïnstitutionaliseerd is, is het des te belangrijker om dit gesprek met elkaar te voeren. Niet alleen op je werk of op school, maar vooral ook in je gezin, de kerk en gespreksgroepen.
Tot slot: de intelligentie van AGI of ASI is compleet iets anders dan wijsheid. Gelukkig bestaat een groot gedeelte van onze Bijbel uit wijsheidsliteratuur die ons leert waar het in het leven echt om gaat. Ik hoop en bid dat je door AI weer extra scherp voor ogen hebt wat er in je leven echt toe doet.
Gespreksvragen
- In het artikel wordt beschreven dat AI steeds vaker gebruikt wordt voor persoonlijke en zelfs spirituele vragen. Herken jij dat mensen technologie gebruiken op zoek naar zingeving of richting in hun leven? Hoe kijk je daar zelf naar?
- AI-pioniers schetsen soms een hemel op aarde (radicale overvloed, oplossingen voor klimaat en ziekte), terwijl anderen een hel voorspellen (existentiële bedreiging, ondergang van de mensheid). Welke van deze visies spreekt jou het meest aan, en waarom?
- Religies hebben vaak een scheppingsverhaal, een boodschap van verlossing en een verwachting van de eindtijd. Zie jij dit patroon ook terug in hoe er over AI wordt gesproken? Welke overeenkomsten en verschillen vallen je op?
- Het artikel noemt het reductionistische mensbeeld achter AI: de mens als een soort software die verbeterd kan worden. Hoe verhoudt dit beeld zich tot het bijbelse mensbeeld of jouw eigen visie op mens-zijn?
- AI houdt ons een spiegel voor: het laat zien hoe wij denken over kennis, macht en vooruitgang. Welke vragen roept dit bij jou op over wie wij als mensen willen zijn?
- Wijsheid en intelligentie zijn niet hetzelfde. Waarin zie jij het verschil, en hoe kunnen geloof en wijsheid richting geven in een tijdperk van toenemende kunstmatige intelligentie?
